Etkili Not Tutma: Öğrenmeyi Güçlendiren Teknikler

Bir dersi dinlerken kalemi hiç durdurmadan yazan öğrenciyi hepimiz tanırız. Defter dolar, el yorulur, öğrenci kendini çalışkan hisseder. Ne var ki bu tür not tutma, öğrenmenin en zayıf biçimlerinden biridir. Çünkü duyulanı kelimesi kelimesine kâğıda geçirmek, zihni aradan çıkarır: Bilgi kulaktan ele akar, ama beynin işlemesine hiç uğramaz. Sınav geldiğinde öğrenci, kendi el yazısıyla dolu bir defterin karşısında yabancı bir metne bakar gibi kalır.

Oysa not tutmanın asıl gücü, yazma ediminin kendisinde değil, o yazıyı üretirken zihnin yaptığı işte gizlidir. İyi bir not, dinlerken verilen kararların toplamıdır: Neyin önemli olduğuna karar vermek, bir cümleyi kendi kelimelerine çevirmek, iki fikir arasında bir bağ kurmak. Bu kararların her biri, bilgiyi belleğe kazır.

Not tutmak neden öğrenmenin kendisidir?

Öğrenme biliminde iyi bilinen bir olgu var: üretme etkisi (generation effect). Bir bilgiyi hazır olarak okumak yerine kısmen kendin üretirsen, o bilgiyi çok daha güçlü hatırlarsın. Bir cümleyi kendi kelimelerinle yeniden kurmak, tam da bu üretme işidir. Beyin, bir fikri başka sözcüklerle ifade etmek için onu önce anlamak zorunda kalır; anlamadan yeniden yazamazsın. İşte bu yüzden 'kendi cümlenle özetlemek' basit bir düzenleme değil, kavramayı zorunlu kılan bir düşünme eylemidir.

Buna karşılık, tahtadaki cümleyi olduğu gibi kopyalamak hiçbir üretme gerektirmez. Öğrenci yazarken bile aklı başka yerde olabilir; el çalışır, zihin uyur. Araştırmalar, ders sırasında birebir yazıya döken öğrencilerin, kendi kelimeleriyle özetleyen öğrencilere göre kavramsal soruları daha kötü yanıtladığını gösteriyor. Daha çok yazmak, daha çok öğrenmek anlamına gelmiyor.

Pasif not, aktif not: farkı nerede?

Aynı ders, aynı öğretmen, aynı yirmi dakika ama iki öğrencinin defteri bambaşka. Fark, tutulan notun pasif mi yoksa aktif mi olduğunda. Pasif not, bir ses kaydının kâğıda dökülmüş hâlidir. Aktif not ise dinleyen zihnin çalışan hâlidir.

• Pasif not duyulanı olduğu gibi yazar; aktif not duyulanı süzer, sadece anahtar fikri alır.
• Pasif not tam cümleler kurar; aktif not kısaltmalar, oklar ve semboller kullanır, böylece el zihne yetişir.
• Pasif not tek düze bir metindir; aktif not başlıklar, girintiler ve bağlantılarla fikirleri birbirine bağlar.
• Pasif not yalnızca kaydeder; aktif not kenara sorular, kendi yorumlarını ve 'bunu anlamadım' işaretlerini ekler.

Aktif not tutmanın en görünür işareti, defterde boşlukların ve öğrencinin kendi sesinin olmasıdır. Bir okun ucuna yazılmış 'yani?' sorusu, bir kavramın yanına konmuş küçük bir soru işareti bunlar, öğrencinin bilgiyi sadece almadığını, onunla konuştuğunu gösterir.

Cornell yöntemi: sayfayı üçe bölmek

Not tutma tekniklerinin en yaygını ve en kullanışlısı, Cornell Üniversitesi'nde geliştirilen Cornell yöntemidir. Yöntemin dehası, sayfayı önceden düzenleyerek öğrenciyi hem ders sırasında hem de sonrasında aktif olmaya zorlamasıdır. Bir sayfayı üç bölgeye ayırırsınız.

Üç bölge, üç görev

1. 1Sağdaki geniş sütun (notlar): Ders sırasında ana notlar buraya, kendi kelimelerinizle ve kısa cümlelerle alınır.
2. 2Soldaki dar sütun (ipuçları/sorular): Dersten sonra, notlara bakarak her bölümün karşısına anahtar kelimeler ve en önemlisi o notların yanıtladığı soruları yazarsınız.
3. 3Alttaki şerit (özet): Sayfanın en altına, tüm sayfayı iki üç cümleyle kendi kelimelerinizle özetlersiniz.

Bu üç bölgenin sırrı, not tutmayı tek seferlik bir işten üç aşamalı bir öğrenme döngüsüne çevirmesidir. Ders sırasında yazarsınız, dersten sonra soruları üretirsiniz, tekrar ederken de sağ sütunu kapatıp yalnızca soldaki sorulara bakarak kendinizi yoklarsınız. Böylece aynı sayfa hem not, hem soru bankası, hem de kendini test etme aracı olur.

Notu soruya çevirmek: Sokratik dokunuş

Cornell yönteminin sol sütunu, aslında çok daha derin bir ilkeye işaret eder: En iyi notlar, cevaplardan değil sorulardan oluşur. Bir konuyu 'Fotosentez, bitkilerin güneş ışığından besin üretmesidir' diye yazmak bir cevaptır; okuduğunuzda tanıdık gelir ama sizi düşündürmez. Aynı bilgiyi 'Bitki güneş ışığını neye çevirir ve bunu nasıl yapar?' sorusuna dönüştürürseniz, her tekrar bir sınav hâline gelir.

Bunun nedeni, öğrenme biliminin en güçlü bulgularından biridir: Bir bilgiyi geri çağırmaya çalışmak kitabı kapatıp hatırlamaya uğraşmak onu tekrar okumaktan çok daha kalıcı öğretir. Soru biçiminde tutulan not, öğrenciyi her bakışta cevabı yeniden üretmeye zorlar. Notlarınızı soruya çevirmek için birkaç basit alışkanlık işe yarar:

• Her başlığın karşısına 'Bu bölüm hangi soruyu yanıtlıyor?' diye sorun ve o soruyu yazın.
• Bir tanımı 'X nedir?', bir süreci 'X nasıl olur?', bir sebebi 'X neden böyledir?' sorusuna çevirin.
• Notun kenarına arada 'peki ya?' türü çeldirici sorular ekleyin: 'Peki bu kural her zaman geçerli mi?'
• Tekrar ederken önce soruyu okuyup cevabı hatırlamaya çalışın; ancak takılırsanız notlara bakın.

İyi bir not, geleceğe gönderilmiş bir sorudur. Cevabı yazan öğrenci hatırlamayı umar; soruyu yazan öğrenci hatırlamayı çalıştırır.

Askarf Pedagoji Ekibi

Görsel not tutma: çizerek düşünmek

Bütün notların düz metin olması gerekmez. Görsel not tutma (sketchnoting), fikirleri kelimelerin yanında oklar, kutular, basit çizimler ve zihin haritalarıyla ifade etmektir. Bunun bir çizim yeteneği ile ilgisi yoktur; amaç güzel resim yapmak değil, ilişkileri görünür kılmaktır. Bir sürecin adımlarını yan yana kutulara koymak, bir sınıflandırmayı dallanan bir ağaç gibi çizmek, sebep-sonucu bir okla göstermek bunların hepsi bilgiyi mekânsal olarak düzenler.

Görsel notların gücü, beynin bilgiyi iki ayrı kanaldan işlemesinden gelir: hem sözel hem görsel. Bir kavramı hem yazıp hem de basit bir şemayla göstermek, belleğe iki farklı kanca sunar. Ayrıca bir konuyu şemaya dökmek, öğrenciyi parçaların birbiriyle nasıl bağlandığını düşünmeye zorlar ki bu, düz bir liste yazmaktan çok daha derin bir kavrama gerektirir.

En sık yapılan hatalar

Doğru teknikleri bilmek kadar, yaygın tuzaklardan kaçınmak da önemlidir. Not tutarken en çok düşülen hatalar şunlardır:

• Her şeyi yazmaya çalışmak: Amaç dersi steno gibi kaydetmek değil, özünü yakalamaktır. Her kelimeyi yazan öğrenci hiçbirini düşünmez.
• Kitaptaki cümleyi aynen kopyalamak: Ders kitabı zaten var; onu tekrar yazmak zaman kaybıdır. Not, kitabın kendi zihninizden geçmiş hâli olmalı.
• Renkli kalemle güzelleştirmeye takılmak: Sayfayı boyamak meşgul hissettirir ama öğretmez. Estetik, kavramanın yerini tutmaz.
• Notu bir daha hiç açmamak: En büyük hata budur. Not, alındığı an değil, tekrar edildiği zaman öğretir. Tutulup rafa kalkan not, boşa harcanmış emektir.
• Anlamadığın yeri işaretlemeden geçmek: Anlaşılmayan noktayı küçük bir soru işaretiyle işaretlemek, sonradan neyi soracağını bilmeni sağlar.

Kâğıt mı, dijital mi?

Elle mi yazmalı, klavyeyle mi? İkisinin de yeri var, ama bir fark önemli: Klavye hızlıdır ve tam da bu yüzden birebir kopyalamaya davet eder. El yazısı yavaştır; bu yavaşlık, öğrenciyi süzmeye, kısaltmaya, yani üretmeye zorlar. Sınırlı hız, aslında bir avantaja dönüşür. Dijital araçlar arama, düzenleme ve saklama kolaylığı sunar; ama not tutmanın öğretici gücünü korumak istiyorsanız, hangi araçla olursa olsun ilke aynı kalmalı: birebir yazma, süz ve kendi kelimelerine çevir.

Bir örnek: bir dersi nota çevirmek

Diyelim ki fen dersinde 'maddenin hâlleri' işlendi. Pasif bir öğrenci tahtadaki her cümleyi olduğu gibi kopyalar. Aktif bir öğrenci ise Cornell sayfasının sağ sütununa yalnızca özü yazar: 'Katı: sıkışık tanecikler, sabit şekil. Sıvı: akışkan, kabın şeklini alır. Gaz: her yöne serbestçe yayılır.' Dersten sonra sol sütuna soruları ekler: 'Katıyı sıvıdan ayıran nedir?', 'Gaz neden kolayca sıkıştırılabilir?' En alttaki şeride ise tek cümlelik özetini yazar: 'Maddenin hâli, taneciklerin ne kadar sıkışık ve serbest olduğuna bağlıdır.'

Aradaki fark harcanan sürede değil, zihnin yaptığı iştedir. İkinci öğrenci notunu tekrar açtığında, sağ sütunu eliyle kapatıp yalnızca soldaki sorulara bakarak kendini yoklayabilir. Böylece aynı sayfa, alındığı gün öğrenmeye başlar ve tekrar edildiği her gün öğretmeye devam eder. İşte iyi bir not budur: bir kez yazılan ama defalarca çalışan bir araç.

Özetle: notu bir araç, kendini bir düşünür yap

Not tutmak, defteri doldurmak değil zihni çalıştırmaktır. Duyulanı süzmek, kendi kelimelerine çevirmek, soruya dönüştürmek ve tekrar tekrar geri çağırmak işte notu meşgul bir kopyalamadan gerçek bir öğrenme aracına çeviren budur. Yöntem ne olursa olsun (Cornell, görsel not ya da soru odaklı not), ortak ilke değişmez: Az yaz, çok düşün; cevabı değil soruyu kaydet.