Çocuk Psikolojisi ve Öğrenme Arasındaki İlişki

Öğrenme ve duygu: birbirinden ayrılmaz ikili

Uzun yıllar boyunca eğitim sistemi, öğrenmeyi salt bilişsel bir süreç olarak ele aldı. Duyguların öğrenmeyle ilgisi olmadığı düşünüldü. Oysa nörobilim araştırmaları, duygu ve bilişin beyinde birbirinden ayrılamaz olduğunu gösteriyor. Korku, kaygı, heyecan, merak her biri öğrenmeyi ya güçlendirir ya da engeller.

Bunun nedeni, beynin amigdala adlı bölgesinin hem duyguları hem de hafızayı yönetmesidir. Bir çocuk kendini güvende ve huzurlu hissettiğinde, amigdala sakin kalır ve bilginin ön beyne (öğrenme merkezine) ulaşmasına izin verir. Oysa kaygılı, korkmuş veya stres altındaki bir çocukta amigdala alarm durumuna geçer ve öğrenme ikinci plana atılır.

Kaygı ve öğrenme: ters orantı

Kaygı, belirli bir seviyeye kadar motive edicidir. Ancak eşik aşıldığında, kaygı öğrenmeyi felç eder. Yerkes-Dodson Yasası'na göre, performans ile kaygı arasında ters-U şeklinde bir ilişki vardır: Orta düzey kaygı en yüksek performansı sağlarken, çok düşük kaygı motivasyonu düşürür, çok yüksek kaygı ise performansı çökertir.

Sınav kaygısı yaşayan bir öğrenciyi düşünün: Sınav salonuna girdiğinde bildiği her şeyi unutur, soruları okuduğunda anlamaz, zaman yetmez. Bu, bilgisizlik değil, kaygının öğrenme merkezlerini geçici olarak devre dışı bırakmasıdır. Kaygı yönetimi, bu yüzden akademik başarının ayrılmaz bir parçasıdır.

Kaygıyı yönetmek için pratik öneriler

• Nefes egzersizleri: 4-7-8 nefesi (4 saniye nefes al, 7 saniye tut, 8 saniye ver) sinir sistemini sakinleştirir.
• Bilişsel yeniden çerçeveleme: "Ya başaramazsam" düşüncesini "Elimden geleni yapacağım, sonuç ne olursa olsun bu bir deneyim" ile değiştirmek.
• Maruz bırakma: Sınav ortamını önceden hayal etmek ve prova yapmak, kaygının şiddetini azaltır.
• Yeterli uyku ve beslenme: Fiziksel durum, kaygı seviyesini doğrudan etkiler.

Özgüven ve akademik başarı

Bir çocuğun "yapabilirim" inancı, başarıyı doğrudan etkiler. Psikolog Albert Bandura'nın öz yeterlik (self-efficacy) kavramı, kişinin bir işi başarabileceğine olan inancını ifade eder. Öz yeterliği yüksek olan öğrenciler:

• Zor görevlerden kaçmaz, onları bir meydan okuma olarak görür.
• Başarısızlık karşısında daha çabuk toparlanır.
• Daha fazla çaba harcar ve pes etmez.
• Daha az kaygı yaşar.

Öz yeterlik, dört kaynaktan beslenir: (1) Kişisel başarı deneyimleri (bir işi başarmak), (2) dolaylı deneyimler (başkasının başardığını görmek), (3) sözel ikna ("yapabilirsin" mesajı), (4) fizyolojik durum (heyecanın üstesinden gelmek). Bunların en güçlüsü, kişisel başarı deneyimleridir yani çocuğun küçük zaferler biriktirmesi.

Bir çocuğa 'akıllısın' demek yerine 'çok çabaladın' dediğinizde, ona zekânın sabit değil geliştirilebilir olduğu mesajını verirsiniz. Bu küçük fark, yıllar içinde büyük bir farka dönüşür.

Carol Dweck, Mindset

Büyüme zihniyeti: sabit mi, gelişen mi?

Stanford Üniversitesi'nden Carol Dweck'in yıllara yayılan araştırmaları, zekâya dair inançların başarı üzerinde çarpıcı bir etkisi olduğunu göstermiştir. Dweck, iki temel zihniyetten söz eder:

• Sabit zihniyet: Zekânın doğuştan geldiğine ve değişmediğine inanmak. Bu inançtaki öğrenciler hata yapmaktan korkar, zor görevlerden kaçar ve eleştiriyi kişisel algılar.
• Büyüme zihniyeti: Zekânın çaba ve öğrenmeyle gelişebileceğine inanmak. Bu inançtaki öğrenciler hataları öğrenme fırsatı olarak görür, zor görevleri tercih eder ve geri bildirimi gelişim için kullanır.

Büyüme zihniyetine sahip öğrencilerin akademik başarılarının daha yüksek olduğu, zorluklar karşısında daha dirençli oldukları ve derinlemesine öğrenmeye daha yatkın oldukları araştırmalarla kanıtlanmıştır. İyi haber: Büyüme zihniyeti öğretilebilir.

Büyüme zihniyeti nasıl geliştirilir?

1. 1Süreci övün, kişiliği değil. "Çok zekisin" yerine "Bu soruyu çözmek için iyi bir strateji kullandın" deyin.
2. 2Henüz kavramını kullanın. "Bu konuyu anlamadım" yerine "Bu konuyu henüz anlamadım" demek, büyüme zihniyetinin dilidir.
3. 3Hataları normalleştirin. Hata yaptığında "Önemli değil, bundan ne öğrendin?" diye sorun.
4. 4Çabayı ve stratejiyi ödüllendirin. Sonuçtan çok, denenen yöntemler ve gösterilen çaba övülmelidir.
5. 5Rol model olun. Kendi öğrenme sürecinizi ve hatalarınızdan çıkardığınız dersleri çocukla paylaşın.

Öğrenilmiş çaresizlik: başarısızlığın kısır döngüsü

Öğrenilmiş çaresizlik, bir çocuğun tekrar eden başarısızlık deneyimleri sonucunda, 'ne yapsam olmuyor' inancına kapılmasıdır. Bu noktadaki bir öğrenci, aslında yapabileceği görevlerde bile denemekten vazgeçer. Beyin, 'denemenin bir anlamı yok' sinyalini o kadar güçlü verir ki, çaba göstermek imkânsız hâle gelir.

Öğrenilmiş çaresizlikten çıkışın yolu, küçük ve garantili başarı deneyimleriyle bu inancı kırmaktır. Çocuğun kesinlikle yapabileceği kadar kolay bir görevle başlayıp, başardıkça zorluğu kademeli olarak artırmak, beynin 'yapabiliyorum' sinyalini yeniden öğrenmesini sağlar.

Ödül ve cezanın psikolojik etkileri

Ödül ve ceza, davranış değiştirmede en sık kullanılan yöntemlerdir. Ancak psikolojik etkileri sanıldığından daha karmaşıktır. Aşırı ödül kullanımı, içsel motivasyonu zamanla aşındırır. Çocuk, bir işi sırf ödül için yapmaya başlar ve ödül kalktığında o işi yapmayı bırakır.

Ceza ise kısa vadede işe yarasa da uzun vadede istenmeyen sonuçlar doğurabilir: Cezalandırılan çocuk, istenen davranışı içselleştirmez; yalnızca cezadan kaçınmayı öğrenir. Üstelik ceza, çocuk-ebeveyn arasındaki güven bağını zayıflatır ve öğrenme ortamını olumsuz etkiler. En sağlıklı yaklaşım, doğal sonuçlar yöntemidir: Çocuk, yaptığı seçimin doğal sonucunu deneyimler.

Çocuk psikolojisi, bir çocuğun sadece bugününü değil, yetişkin olacağı yarınını da şekillendirir. Öğrenmeye dair her olumlu deneyim, gelecekteki bir başarının temelidir.

Askarf Pedagoji Ekibi

Psikolojik dayanıklılık (resilience)

Psikolojik dayanıklılık, zorluklar karşısında esneyip toparlanabilme becerisidir. Öğrenme sürecinde en kritik becerilerden biridir çünkü öğrenme, doğası gereği hata ve deneme içerir. Psikolojik dayanıklılığı yüksek çocuklar:

• Düşük not aldığında bunu kişisel bir yenilgi değil, geçici bir durum olarak görür.
• Zor bir konuda pes etmek yerine farklı bir strateji dener.
• Geri bildirimi kişisel bir saldırı değil, gelişim fırsatı olarak algılar.
• Başarısızlık sonrası toparlanma süresi kısadır.

Psikolojik dayanıklılık, doğuştan gelen bir özellik değil, geliştirilebilen bir beceridir. Güvenli bağlanma, gerçekçi hedefler, problem çözme becerisi ve duygusal düzenleme bu dört faktör, dayanıklılığın temel yapı taşlarıdır.

Aile tutumlarının öğrenmeye etkisi

Aile tutumu, çocuğun hem psikolojisini hem de öğrenme alışkanlıklarını derinden etkiler. İşte farklı ebeveyn tutumlarının öğrenmeye yansıması:

• Otoriter tutum: Yüksek kontrol, düşük sıcaklık. Çocuk itaat eder ama içsel motivasyonu düşüktür. Kaygı düzeyi yüksek, özgüveni düşüktür.
• İzin verici tutum: Düşük kontrol, yüksek sıcaklık. Çocuk özgürdür ama sınır bilmez. Akademik disiplin zayıftır.
• İlgisiz tutum: Düşük kontrol, düşük sıcaklık. Çocuk hem duygusal hem akademik olarak ihmal edilir. En riskli tutumdur.
• Demokratik tutum: Dengeli kontrol ve sıcaklık. Çocuk hem sevildiğini hisseder hem de sınırları bilir. En sağlıklı ve akademik başarıyı en çok destekleyen tutumdur.

Mükemmel ebeveyn olmak zorunda değilsiniz. Ancak çocuğunuzla kurduğunuz iletişimde demokratik tutuma yaklaştıkça, onun hem psikolojik sağlığı hem de akademik başarısı olumlu etkilenecektir.

Duygusal zekâ ve öğrenme

Duygusal zekâ, kişinin kendi duygularını tanıma, ifade etme, yönetme ve başkalarının duygularını anlama becerisidir. Araştırmalar, duygusal zekâsı yüksek çocukların akademik başarılarının da daha yüksek olduğunu gösteriyor. Bunun nedeni, duygusal zekânın öz düzenleme becerisini içermesidir: Duygularını yönetebilen çocuk, dikkatini de yönetebilir.

Duygusal zekâ, aşağıdaki beş alanda geliştirilebilir: öz farkındalık, öz düzenleme, motivasyon, empati ve sosyal beceriler. Bunların her biri, sınıfta daha iyi öğrenmenin anahtarlarıdır.